Bệnh cao áp huyết (hypertension,high blood pressure) nguy hiểm,đưa đến
những biến chứng nhưtai biến mạch máu não (stroke),chết cơtim cấp tính
(heart attack),suy tim,suy thận.
Cao áp huyết còn rút ngắn tuổi thọ. Khổ
cái, trong đa số các trường hợp,cao áp huyết không gây triệu
chứng.Nhiều vị không biết mình mang bệnh,tình cờ đi thăm bác sĩ vì một
lý do gì khác, được bác sĩ cho biết có cao áp huyết. Cho nên, cao áp
huyết nổi danh là một ‘’căn bệnh thầm lặng’’.
Cao
áp huyết là gì? Con tim bơm máu đi nuôi các cơ quan của cơ thể qua
những hệ thống mạch máu gọi là động mạch.Ví như một máy bơm nước đẩy
nước qua các ống dẫn.Khi máu được tim bơm đầy,và chảy trong lòng các
mạch máu,sức ép của máu vào thành mạch máu sẽ tạo một áp suất (pressure)
gọi là áp huyết (blood pressure).Áp huyết thay đổi tùy lúc, và tùy các
hoạt động của cơ thể.Áp huyết xuống thấp hơn lúc ta ngủ,nghỉ và lên
cao hơn khi tinh thần ta kích động,buồn bực hoặc trong lúc ta tập thể
dục,chơi thể thao.
Áp huyết được diễn tả bằng 2 số, thí dụ:
140/90.Số trên (140) được gọi là áp suất systolic (áp suất tâm thu):
Sức ép của máu vào lòng động mạch mỗi khi tim co bóp để bơm máu ra khỏi
tim.Số dưới (90) được gọi áp suất diastolic (áp suất tâm trương): Áp
suất trong lòng động mạch khi con tim dãn ra giữa hai nhịp co bóp.Số
trên tượng trưng áp suất cực đại (maximum) trong lòng động mạch và số
dưới tượng trưng áp suất cực tiểu (minimum) trong lòng động mạch.
Theo sự phân loại mới,áp suất systolic
bình thường dưới 120 và áp suất diastolic dưới 80.Áp huyết từ 140/90
trở lên được xem là cao (đo ít nhất 3 lần,vào 3 dịp khác nhau),cao độ
Áp suất systolic: 140 đến 159,áp suất
diastolic: 90 đến 99,cao độ 2: áp suất systolic: từ 160 trở lên,áp suất
diastolic: từ 100 trở lên.
Những vị có áp suất systolic trong khoảng
từ 120 đến 139,hoặc áp suất diastolic từ 80 đến 89,nay được xem là
tiền cao áp huyết (prehypertension),sau dễ tiến đến cao áp huyết.
I. NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH CAO HUYẾT ÁP:
Ðến 90% các trường hợp cao áp
huyết,nguyên nhân của bệnh chưa được biết rõ,hoặc nói cách khác,với
trình độ y khoa hiện tại,người ta chưa tìm ra được nguyên nhân.Một số
như các trường hợp cao áp huyết gây do uống rượu nhiều quá,do bệnh của
tuyến nội tiết,bệnh thận.
Có một số yếu tố ảnh hưởng,khiến người nọ có thể dễ mang bệnh cao áp huyết hơn người kia:
- Yếu tố gia đình: Cao áp huyết có tính
di truyền.Có cha mẹ,anh em ruột cao áp huyết, đi khám bác sĩ,bạn nhớ
cho bác sĩ biết điều này bạn nhé.
- Ðàn ông: Ðàn ông dễ cao áp huyết hơn phụ nữ.Tuy vậy,phụ nữ,sau khi mãn kinh, cũng dễ cao áp huyết hơn lúc còn kinh.
- Tuổi tác: Cao áp huyết dễ xảy ra sau tuổi 35.
- Giòng giống: Người da đen hay cao áp huyết hơn người da trắng và bệnh cao áp huyết ở người da đen cũng nặng hơn.
- Béo mập: Khi sức nặng của ta trên sức nặng lý tưởng so với chiều cao và vóc người 30% trở lên.
- Bệnh tiểu đường: Tiểu đường và cao áp
huyết như đôi bạn thân,hay đi đôi với nhau, lại cùng nhau phá hoại tim
và thận mạnh hơn.
- Rượu: Các khảo cứu cho thấy rượu uống
nhiều và thường xuyên có thể đưa đến cao áp huyết,đồng thời cũng làm
tăng tỷ lệ bị tai biến mạch máu não và bệnh thận.
- Ðời sống thiếu vận động: Ðời sống thiếu vận động dễ gây béo mập và béo mập,như đã biết,có thể đưa đến cao áp huyết.
II. BIẾN CHỨNG CỦA CAO ÁP HUYẾT
Bệnh cao áp huyết,không chữa trị,làm hại
cơ thể ta nhiều cách.Áp huyết cao hơn bình thường khiến tim và các mạch
máu phải làm việc nhiều hơn.Con tim lúc nào cũng gắng sức, sau trở
thành mệt mỏi và yếu dần.Cho đến một lúc,con tim suy yếu sẽ không còn
bơm đủ máu,không đáp ứng được nhu cầu của các cơ quan trong cơ thể,nhất
là khi người bệnh vận động,gây các triệu chứng mau mệt,choáng váng,khó
thở…,nhất là khi vận động.
Áp suất cao trong các mạch máu có thể làm
tổn thương thành của các mạch máu. Nhưng chỉ tổn thương trong lòng các
mạch máu dễ bị chất mỡ cholesterol và các tế bào tiểu cầu (platelet)
luôn luôn có sẵn trong máu bám vào.Cơ chế dây chuyền này lại càng làm
lòng các mạch máu tổn thương thêm nữa và dần dần nhỏ hẹp lại.Bạn tưởng
tượng,nếu các mạch máu dồn máu đến nuôi tim càng lúc càng tổn thương và
nhỏ hẹp lại,dĩ nhiên đến một ngày nào đó,sẽ không còn mang đủ máu đến
để nuôi tim.Nếu một phần tim thiếu máu nuôi trầm trọng,phần tim đó có
thể chết và gây ra hiện tượng chết cơ tim cấp tính (heart attack).
Tương tự,cao áp huyết làm tổn thương các
mạch máu nuôi óc,nuôi thân,nuôi mắt,… gây các biến chứng tai biến mạch
máu não,suy thận,giảm thị giác,…So với người thường, người cao áp
huyết,nếu không chữa,dễ bị bệnh hẹp tắc các động mạch tim khiến tim đâm
ra thiếu máu nuôi (ischemic heart disease) gấp 3 lần,dễ suy tim gấp 6
lần và dễ bị tai biến mạch máu não gấp 7 lần.
III. TRIỆU TRỨNG BÊNH CAO HUYẾT ÁP:
Ða số người cao áp huyết không có triệu
chứng.Một số vị có những triệu chứng mơ hồ như hồi hộp (cảm thấy tim
đập mạnh),nhức đầu,chóng mặt,…Cách tốt nhất,cứ 1-2 năm,dù chẳng cảm
thấy mình có bệnh gì,bạn cũng nên đi khám bác sĩ và nhớ đo áp
huyết,nhất là nếu bạn lại có những yếu tố không tốt như đã kể trên.
Với bác sĩ,định bệnh cao áp huyết thường
chẳng khó gì.Một người xem là có cao áp huyết,nếu áp huyết cao từ
140/90 trở lên,đo 3 lần vào 3 dịp thăm khám khác nhau (người bệnh không
nên dùng cà-phê,hút thuốc lá trước đó,nên ngồi nghỉ một lát,rồi áp
huyết được đo ở tư thế ngồi hay nằm).Sau khi xác định một người có cao
áp huyết,để tìm xem các cơ quan bên trong cơ thể đã tổn thương do cao
áp huyết hay chưa,để từ đó,sẽ hoạch định đường hướng trị liệu,bác sĩ sẽ
khám kỹ mắt,tim,các mạch máu.Ðồng thời, bác sĩ cho thử máu,thử nước
tiểu, làm tâm điện đồ và chụp phim ngực (chest X-ray: chúng ta hay quen
miệng gọi phim phổi). Những thử nghiệm và phim ngốc này giúp bác sĩ
tìm hiểu thêm được người bệnh có cao cholesterol trong máu hay không,
tim, thận đã tổn thương vì cao áp huyết hay chưa. Ðây là những yếu tố
quan trọng cần nắm vững trước khi bác sĩ quyết định trị liệu bằng
phương cách nào.
A.- Nhưng nếu bạn mang bệnh cao áp
huyết,khi đi khám bệnh,bạn nên kể bệnh như thế nào nhỉ.Hay ta thử nghe
một vị biết cách kể bệnh,trình bày cho bác sĩ nghe vấn đề cao áp huyết
của mình:
Tôi đến đây hôm nay nhờ bác sĩ xem hộ tôi
bệnh cao áp huyết. Tôi năm nay 45 tuổi, sang Mỹ mới 1 tháng. 2 năm
trước,một hôm đau bụng,tôi đi khám bác sĩ,được bác sĩ cho biết áp huyết
tôi hôm đó 142 trên 90. Áp huyết đo lại 2 lần sau đó cũng vẫn cao trên
140/90. Bác sĩ kết luận là tôi có cao áp huyết nhẹ.Bác sĩ cho thử
máu,thử nước tiểu,làm tâm điện đồ,chụp phim phổi (tôi nghe nói,ở bên
này, người Mỹ gọi là ‘’chest X-ray’’,dịch là phim ngực), và cho biết
tôi không bị tiểu đường,cao cholesterol hay bị bệnh gì khác.Sau 3 tháng
theo dõi và khuyên tôi bỏ thuốc lá,ăn lạt,thường xuyên vận động không
có kết quả,bác sĩ cho tôi uống Aldomet 250 mg,ngày 3 lần. Áp huyết tôi
xuống còn 120/80,bác sĩ bảo là tốt. Có điều Aldomet hay làm tôi mệt mỏi
và buồn ngủ. Giữa tôi với bác sĩ,tôi cũng xin nói thực,nó cũng làm vấn
đề chồng vợ của tôi bị suy giảm.Tôi ngưng Aldomet từ ngày qua Mỹ 1
tháng trước và từ đó đến nay,không dùng thuốc gì cả. Tôi hoàn toàn
không có triệu chứng gì bất thường.Tôi bỏ hẳn thuốc lá 2 năm trước,khi
được biết bị cao áp huyết,theo lời khuyên của bác sĩ. Tôi không uống
rượu thường xuyên,chỉ thỉnh thoảng cuối tuần làm vài lon bia với bạn bè
cho vui.
Bạn cũng nhớ cho bác sĩ biết bạn có hút
thuốc lá,có uống rượu,hoặc đang dùng bất cứ thuốc nào không,kể cả những
thuốc mua bên ngoài không cần toa bác sĩ,vì nhiều thuốc,như thuốc ngừa
thai,thuốc chữa sổ mũi,nghẹt mũi (Actifed, Dimetapp, Sudafed,…) có thể
làm áp huyết tăng cao.
IV. CÁCH ĐIỀU TRỊ BỆNH CAO HUYẾT ÁP:
Cao áp huyết cần được chữa trị cẩn
thận,để giảm thiểu những biến chứng,giúp ta sống lâu hơn và vui hơn.Sự
chữa trị tùy vào mức độ của căn bệnh và cũng tùy vào nhiều yếu tố khác.
Các phương pháp chữa trị lúc chưa cần
dùng đến thuốc: Xuống cân nếu béo mập,ăn một thực phẩm ít mặn và ít
chất béo,bỏ thuốc lá,bớt uống rượu,thường xuyên vận động.Mỗi người có
một sức nặng lý tưởng so với chiều cao và vóc người.Nếu người cao áp
huyết có sức nặng trên sức nặng lý tưởng,bác sĩ thường khuyên người
bệnh tìm cách xuống ký bằng ăn kiêng (diet) và vận động (exercise).
Về mặt chữa bằng thuốc,có rất nhiều điều
bác sĩ cần suy tính trước khi đặt bút biên toa. Ta cố đưa áp huyết
xuống dưới 140/90 (ở người tiểu đường,người suy thận,nên dưới 130/80),
với một thuốc rẻ,không gây phản ứng phụ (side effects),ngày dùng chỉ
một lần cho tiện. (Nguyên tắc rẻ,đẹp,bền ở đâu cũng đúng.)
Thuốc chữa cao áp huyết ở Mỹ nay có 8
loại: Diuretics,ACE inhibitors,Angiotensin II receptor blockers,Calcium
channel blockers,Beta blockers,Alpha blockers,Direct vasodilators,
Centrally acting agents, tác dụng theo những cơ chế khác nhau,giá cả
cũng rất khác biệt.
Thuốc nào cũng có mặt lợi và hại,cùng
những tác dụng phụ của nó.Trong đa số các trường hợp cao áp huyết,những
tài liệu hiện thời ở Mỹ đều khuyên chúng ta nên thử thuốc thuộc loại
Diuretics (lợi tiểu) trước,vì thuốc này gần với nguyên tắc
‘’rẻ,đẹp,bến’’ nhất,rất hữu hiệu,lại rẻ,dùng lâu dài không cháy túi
tiền.
Nhiều thuốc cao áp huyết có tác dụng chữa
được cả bệnh khác,chẳng hạn các thuốc propanolol,timolol ngừa được các
cơn nhức đầu một bên migraine,hai thuốc Hytrin,Cardura làm giảm các
triệu chứng của bệnh to nhiếp hộ tuyến.Khéo dùng thuốc,ta có thể một ná
bắn hai chim,dùng một thuốc chữa cả hai bệnh.
Bạn nên uống thuốc đều,không nên tự thay
đổi lượng thuốc hoặc ngưng thuốc khi thấy áp huyết đã xuống lại bình
thường và nhớ trở lại tái khám đúng hẹn với bác sĩ. Cao áp huyết là
bệnh kinh niên,suốt đời ta cần chữa kỹ.
Sự chữa trị nào trong y khoa cũng là tính
toán,dò dẫm,bạn nên để bác sĩ có dịp thi thố tài năng vài lần.Dùng một
thuốc cao áp huyết không hợp,gây cho bạn phản ứng khó chịu, bạn nên
trở lại cho bác sĩ biết,nhờ bác sĩ điều chỉnh sự chữa trị,có khi đổi
một thuốc khác xem sao. Bạn chớ vội nghe rỉ tai: Thuốc tây ‘’nóng’’
lắm,chỉ nên dùng (như thế thì…tội cho thuốc tây lắm lắm,một thuốc làm
bạn khó chịu,hàng trăm thuốc khác hàm oan). Rồi mất tiền vào những chữa
trị chẳng có sách vở nào nói đến,cho đến một sáng đẹp trời, bạn mở mắt
thức dậy,thấy một bên người liệt vì tai biến mạch máu não.Muộn mất
rồi.
Cao áp huyết,‘’căn bệnh thầm lặng’’, lặng
lẽ làm tổn thương các cơ quan của cơ thể và rút ngắn tuổi thọ.Khám phá
anh chàng thầm lặng này,đặt anh ta vào vòng kiểm soát,ta cứu vãn được
nhiều việc.